Er kan weer een item van mijn emmerlijst, had ik een emmerlijst gehad dan zou in een boek voorkomen daar wellicht op hebben gestaan. En wanneer je in een boek staat, dan moet je minimaal naar de boekpresentatie gaan. Dus ik naar Rotterdam, naar de Boekhandel van Gennep voor een leuke avond inclusief de dis bij een lokaal establishment.
In een omgeving met allemaal Oekraïne adepten, waarvan de meesten sinds het uitbreken van de volledige oorlog nog niet terug zijn geweest gaat het op een gegeven moment over je bezoek aan Kyïv. En over die inmiddels beruchte avond van 31 juli 2025. Onvermijdelijk komt dan de vraag langs, “was je niet bang” in verschillende vormen.
Met die vraag werd ik wel geconfronteerd met mijn eigen kern, dit gaat uiteindelijk over de kracht van de toekomst. Hoe sta ik eigenlijk in een conflict, waar de meest basale reacties een rol gaan spelen?
Het was in géén angst die ik ervaarde en ook bevroor ik niet. Natuurlijk voelde ik van alles, het kan niet anders. En die emoties deden ook hun werk, want ik was mij bewust van mijn omgeving en de keuzes die ik had. Mijn rugzak was ingericht om als het nodig was, toch te gaan schuilen. Ik had ervoor gekozen om een verzekering af te sluiten die eventuele kosten door oorlogshandelingen zou dekken. En mijn eerste hulp kit was aan de situatie aangepast. En op mijn telefoon had ik de mogelijkheden om een schuilkelder te vinden geïnstalleerd. Uiteindelijk vormen al die primaire reacties een goed hulpmiddel om jezelf te kunnen beschermen.
Ik merkte een vorm van berusting in de situatie op, ik had er bewust voor gekozen mij in deze situatie te begeven. Ik heb bewust nagedacht over de opties die ik had. En doordat ik bewust was van al die emoties en keuzemogelijkheden, ontstond er een grotere mate van keuzevrijheid in mijn handelen. En ik denk zelfs dat de berusting mij objectiever meer veiligheid aanbood dan als ik op mijn primaire reacties was gaan varen.
De boeken van Arie zijn het waard om te lezen en de oorlogsdagboeken hebben nog geen eind.
Erasmus had het goed: “Wat is de wereld trouwens anders dan een groot schouwtoneel, waarin ieder, onder het masker van een ander optreedt en zijn aangenomen rol speelt, totdat de grote Regisseur hem van het toneel laat verdwijnen.”
Wat zijn we goed in zeggen te kunnen communiceren en te verdwijnen achter een masker om een rol te spelen. Als het er vervolgens op neer komt, blijken we het niet te kunnen. Soms zitten we dan nog in zo’n rol dat we niet van het toneel willen verdwijnen en blijven vasthouden. “Ik kan heel goed tegen kritiek, maar alleen op de manier zoals ik het wil ontvangen” is dan wel een hele mooie manier om ernaar te kijken. Ook een andere die ik wel eens hoor: “maar ik heb die andere toch echt dat horen zeggen, natuurlijk hoef ik het dan niet te onderzoeken”. En de mooiste zijn natuurlijk die mensen die zelf niet willen doen wat ze van anderen verwachten. Of gewoon zo’n monoloog met jezelf houden dat de rest van de wereld erin opgaat, soms zelfs tegen lege zalen op een leeg toneel. Denkend dat je eigenlijk met een dialoog bezig bent. “Een gezamenlijke taal is geen gezamenlijke taal” gaat natuurlijk ook hier op.
Iedereen kent ze wel, je komt ze overal tegen. In je vrijwilligerswerk en op de werkvloer. In je directe omgeving en tijdens het forensen. Je verwonderen over de bijbehorende rituelen en systemen, geeft de mogelijkheid om na te denken over je eigen plek op het grote toneel. Welke maskers je oppakt en welke rol je aanneemt. Toneel spelen is niet altijd even makkelijk, tunnelvisie ligt al heel snel op de loer. Lange en lege tunnels, gelegen onder bijzondere plekken zijn gelijk ook een mooie plek om na te denken. Een mooie plek om je te verwonderen over de rituelen die wij hier in hebben ontwikkeld en hoe makkelijk ik er zelf in ook in stap. En om te onderzoeken hoe je juist hier anders naar kunt kijken en je daar je voordelen uit kunt halen.
Laat ik dan vooral ook hier Erasmus niet vergeten: “Nog een niet te versmaden eigenschap van de dwazen: zij zijn de enigen die ronduit de waarheid zeggen.”
Natuurlijk kom je deze overwegingen ook op wereldniveau toepassen, terug naar een van de bijzondere evenementen van de afgelopen dagen. De #Brexit, als je het mij vraagt een van de grootste stommiteit van de Britten ooit. Maar ik ben dan ook een oprecht federalist. Tot zover de objectiviteit van mijn verhaal.
Na drie jaar het grootste toneelstuk in jaren te hebben gevolgd, was het afgelopen vrijdag zover. Om 23:00 lokale tijd was ik erbij, het ‘feestje van Farage’. De Britten ‘verlieten’ de Europese Unie, of beter gezegd gingen de overgangsperiode in. Met meer niet Britten dan Britten op Parliament Square. De speeches die vooral gingen over framing van de grote boze EU en het winnen van de oorlog. En dat de overwinnaars de EU en de rest van de wereld wel zullen laten zien hoe het ook kan. Bizar was het wel om tijdens de speech die zelfs leek te hinten naar de strijd in de tweede wereld oorlog Britse neonazi’s publieke de hitlergroet te zien geven. De sfeer ging dan ook niet echt de goede kant op.
Toch was het bijzonder om te zien dat alles wat we op klein niveau tegen komen, dus op wereldniveau ook bestaat. Een toneel waar een iedere een masker opzet en een rol speelt. Mijn reis heeft mij niet een leeg hoofd opgeleverd, maar nog meer overwegingen om over na te denken.
Blijft over mij ook hierover te blijven verwonderen en de verwondering te laten ondergaan. Mooie ideeën om te blijven onderzoeken.
Ik voel mij soms net de kleine prins, met zijn zoektocht in zijn reis. En als je kijkt naar de tribale benadering, gaan verhalen hierover zelfs al eeuwen terug. Het zijn zulke mooie aanknopingspunten om af en toe bij stil te staan en te weten dat een ieder niet alleen staat in al die overwegingen en verwondering.
Wat zou het bijzonder zijn als we allemaal eens wat vaker stil zouden staan bij deze processen en rituelen. En dat we in plaats van voorbij te gaan aan die gelijkenis en verschillen er eens wat vaker bij stil te staan. Wie weet leren we dan ook verder te kijken dan die maskers en rollen in het grote toneelspel dat het leven heet.
Net na half zes in de middag op 22 april 1915 golft een geelgroene wolk van bijna 6 kilometer breed over deze gronden heen. Blinde paniek overheersten bij de soldaten die in de loopgraven in het pokdalig landschap liggen. Sommige loopgraven waren leeg, toen de Duitsers optrokken, om in het landschap direct achter de loopgraven honderden doden aan te treffen. Soldaten die in blinde paniek vanuit de loopgraven wegvluchten. Slachtoffers die vechten om lucht, gele schuim om de mond die tegen de tijd dat ze bij de hulpposten aankwamen al waren gemengd met het bloed van bloedingen in hun luchtwegen en longen. 5000 soldaten die een verschikkelijke dood stierven en 10 – 15 duizend gewonden met vergiftigingsverschijnselen die voor een deel de rest van hun (korte) leven arbeidsongeschikt zouden zijn, dat zou de lugubere uitkomsten van deze eerste gifgasaanval moeten zijn geweest.
Ik ga stil bij de absurditeit van deze locatie, ik sta op de plek waar op 22 april 1915 de eerste succesvolle gifgasaanval van de eerste wereldoorlog. Een bucketlist moment waarvan ik eigenlijk vond dat ik deze nog voor 11 november 2018 moest gaan doen, een bezoek aan de slag(cht)velden van Ieper.
Stenen zoals zovelen
Op donderdag 8 november kom ik aan op het station in Ieper aan en loop naar het door mij geboekt hotel. In aanloop naar wapenstilstandsdag is het erg druk, uiteindelijk sluit de wereld op deze dag 5 jaar stilstand bij 100 jaar tweede wereld oorlog af. Na de check-in loop ik eerst naar het ‘In Flanders Field’ museum en natuurlijk een rondje via de Menenpoort naar een eerste begraafplaats.
In Flanders Field
Ik stap op de fiets, voor vandag wil ik naar de plek waar de eerste ‘succesvolle’ gasaanvallen hebben plaatsgevonden. Een strook grond – eigenlijk niet veel bijzonders – net buiten Ieper. Je rijdt ervoor langs een industriegebied en het Ieper – Ijzer kanaal. Eigenlijk niets bijzonders, gewoon een weg zoals vele anderen. Een weg eigenlijk, zoals vele anderen er zijn. De realiteit komt eigenlijk pas binnen door de vele begraafplaatsen in de omgeving. In principe nooit minder dan 40 graven, want kleiner waren al verplaatst. Tientallen, honderden alleen al in de directe omgeving van Ieper.
Vele jaren terug bezochten we met school de Slagvelden bij Verdun, met een groot osuarium waar je in kon kijken. Zo, in de ogen van een schedel van een onbekende soldaat. En dan te bedenken dat dit een van de duizenden soldaten was die in het knekelhuis terecht was gekomen en niet een van die duizenden die een graf hadden gevonden voor het osuarium. Een beeld dat altijd in mijn hoofd is blijven zitten en de reden waarom ik zo – daags voor 11 november 2018 – Ieper wilde bezoeken.
Ik bezoek ook een van de loopgraven in de directe omgeving van Ieper, op een wel heel bizarre locatie. Letterlijk midden in een industriegebied, verstopt tussen grote fabriekshallen ligt de “Yorkshire Trench & Dug-out”
Onder de indruk, bezoek ik die avond de Menepoort voor de last post ceremonie. Voor hen die nooit oud zullen worden en in Britse dienst zijn gestorven. Staande in een poort waar de namen van ongeveer 54.900 soldaten staan vermeld die nooit of soms pas jaren later een eigen graf hebben gevonden. De meesten van hen liggen nog ergens in de gronden langs de fronten van ‘Den Groote Oorlog”
“They shall grow not old, as we that are left grow old:Age shall not weary them, nor the years condemn.At the going down of the sun and in the morning. We will remember them.”L. Binyon
Na deze indrukwekkende ceremonie, ben ik nog een hapje gaan eten op de grote markt van Ieper en daarna terug op hotel voor een goede nacht.
De volgende dat huur ik wederom een fiets en besluit drie routes min of meer te combineren, wat mij ongeveer 60 fietskilometers oplevert (waarvan er vreemd genoeg maar 46 van zijn geregistreerd). Ik begin mijn rit op de plek waar een van de bekenste gedichten uit de eerste wereldoorlog is geschreven ‘in Flanders Field’.
Op deze plek, langs het front aan het kanaal in de dagen rond de grote gifgasaanvallen was in de dijk een hospitaal gevestigd. Een hospitaal was het nauwelijks te noemen, eerder de hel op aarde. Dagelijks kwamen hier honderden aan, werden geholpen en werden teruggestuurd of begraven.
Het geheim van bijna elke begraafplaats langs de linies van Ieper en wellicht langs het gehele front van de eerste wereldoorlog: ‘den groote oorlog’. Vrijwel elke begraafplaats is ontstaan op een plek met een (veld)hospitaal of lazaret.
Hier ontstaat ook de link met de ‘poppy’, de klaproos. In die tijd vrijwel het enige dat groeide op de slagvelden.
In Flanders Field
In Flanders fields the poppies blow Between the crosses, row on row That mark our place; and in the sky The larks, still bravely singing, fly Scarce heard amid the guns below. We are the Dead. Short days ago We lived, felt dawn, saw sunset glow, Loved, and were loved, and now we lie In Flanders fields. Take up our quarrel with the foe: To you from failing hands we throw The torch; be yours to hold it high. If ye break faith with us who die We shall not sleep, though poppies grow In Flanders fields. – John Mccrae 1915
In Flanders fields the poppies blow
Via een deel van de fietsroute die loopt langs de linies, rij ik door naar Tyne Cot en het nabij gelegen Passendael. De realiteit van de omvang, om de paar honderd meter tref je een begraafplaats, memorial of ander element aan dat verwijst naar de oorlog.
Staande op een begraafplaats ergens midden in het veld, is het niet ongewoon het kruis van omliggende begraafplaatsen te zien staan. Het landschap dominerend als staande herinnering aan hen die niet oud worden.
Meestal voorzien van vele graven met een vergelijkbare tekst en een vaste onderlijn: ‘A soldier of the Great war, Known unto God‘. En op Tyne Cot.. nog drie zeer recent gegraven graven.
Honderd jaar later is de realiteit dat de Oorlog zich nog laat gelden. Nog meer onbekende soldaten, nog meer ‘ijzeren oogst’ komen boven tijdens het ploegen of de bouw en een enkele keer vraagt ‘den groote oorlog’ zelf nog om een menselijk offer. Niet vreemd als je bij enige regelmaat langs de weg niet ontplofte ammunitie tegenkomt, achteloos neergelegd in afwachting tot het moment dat de explosieve opruimingsdienst van het Belgische leger ze komt ophalen. Niet wetend of die huls zijn gevaarlijke lading bevat of dat het wellicht zelfs om een (lekkende) gasgranaat kan gaan.
Vele geschreven en ongeschreven verhalen uit deze oorlog komen samen rond Ieper. De ontploffende mijnen die werden gegraven onder de loopgraven van de tegenpartij, vind ik bizar. Het zien van de effecten daarvan, zelfs 100 jaar later nog zichtbaar in het veld. Tijdens mijn rit bezoek ik twee van die locaties, de ene gepland de ander onverwacht. Het gevaar van de mijnen is ook nu – 100 jaar later – nog ver van over, meerdere mijnen bestaan nog.
Het beeld van een aantal niet opgeruimde loopgraven in Noord-Frankijk staat mij nog bij van dat bezoek aan Noord-Frankrijk. Ook rond Ieper kom je ze tegen, soms bewust bijgehouden zoals op ‘Hill 62’. Maar soms ook gehouden zoals ze waren, zoals op ‘Hill 60’ waar honderd jaar later de loopgraven nog zichtbaar zijn in het landschap.
Rond Ieper gaat het leven gewoon door, 100 jaar later kom je op de meest willekeurige plekken de herinneringen van ‘den Groote Oorlog’ tegen. Soms bewust gebouwd, soms omdat men er niet om heen kon. Een oorlog om alle oorlogen overbodig te maken, vraagt eigenlijk altijd nog om offers en om niet te vergeten.
Hoe 11 november 1918 om 11 moet hebben geklonken is lang onbekend gebleven, recent werd aan de hand van een teruggevonden geluiddstrook een reconstructie gemaakt. Vooral de snelheid waarop de natuur de wereld weer overneemt weet mij te verbazen in dit geluidsfragment.
An eerie sound, the moment the guns felt silent (11 nov 1918)
Ik lever mijn fiets weer in en begeef mij naar het station voor de weg terug. Mij blijft bij de indrukwekkendheid van het slagveld dat geen andere oorlog heeft gekend en het het nieuws besef dat we ons te weinig beseffen hoeveel bijna 75 jaar vrijheid en zonder grote oorlogen waard is. We leren maar niet van onze eigen geschiedenis. Dit was een bucketlist momentje de moeite waard.
